مقاله
مساجد و جوانان
فرصت ها و تهديدها
تهيه كننده :
زاهدمرادياني
فهرست
مساجد و جوانان ، فرصت ها و تهديد ها
شيوه هاي جذب جوانان به مساجد 1
مقدمه 1
چكيده مقاله 2
مراكز تقويت كننده ي مساجد 2
1- سازمان تبليغات 3
2- بسيج 4
3- آموزش و پرورش 4
4- وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي 5
5- امور مساجد 5
جذب جوانان به مساجد 6
1- امام جماعت 7
2- مسجد 9
3- هيئت امنا ي مسجد 10
4- ساير عوامل 11
خلاصه و نتيجه گيري 13
منابع 14
تهيه كننده : زاهد مرادياني
آموزگار اداره ي آموزش وپرورش منطقه ي زيويه
استان كردستان
شيوه جذب جوانان به مساجد
مقدمه:
نظر به نقش مساجد در پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی و به منظور حفظ وحدت و انسجام امت و صیانت از جایگاه رفیع مسجد و همچنین اهتمام در راستای رفع مشکلات و ساماندهی به وضعیت مساجد در ابعاد گوناگون ضرورت تاسیس راه اندازی مرکزی که در ارتباط با مساجد دارای کلامی نافذ بوده و بتواند نقش نظارتی خود را به نحوی شایسته ایفا نماید ملموس و محسوس بود لذا به همین دلیل رهبر عظیم الشان و دوراندیش انقلاب درباره تاسیس نهادی برای پرداختن به امور مساجد و رونق بخشیدن به این پایگاههای اسلام و انقلاب فرمانی صادر فرمودند که ضمن اشاره به مرکزی مقبول و آگاه و نافذ الکلمه ای در امر مسجد اظهار داشتند شک نیست که حفظ مساجد و تقویت هماهنگ جنبه های معنوی و انقلابی و تعلیمی و تبلیغی آن نیازمند سلامت و امنیت محیط آن و دور ماندن از منازعات و مناقشات داخلی در آن است به دنبال صدرو این حکم مرکز رسیدگی به امر مساجد تاسیس و در اجرای فرمان مقام معظم رهبری شروع به کار نمود و در راستای تبیین و نشر و تبلیغ معارف اسلامی و همچنین احیا و شکوفایی و صیانت از پایگاههای انقلاب اهتمام ورزید از آنجاییکه نقش محوری مساجد در طول تاریخ اسلام و در مبارزات مردمی بر علیه ستمکارن و زورگویان با حضور روحانیون و ائمه جماعات مساجد تعیین کننده و سرنوشت ساز بوده است. بنابراین در این برهه که دشمنان انقلاب اسلامی ایران سعی در بی محتوا و بی انگیزه ساختن جوانان این مرز و بوم دارند معظم له به منظور تقویت هرچه بیشتر این کانونهای دین و پایگاههای امر به معروف و نهی از منکر فرمانی مبنی بر تشکیل شورای سیاستگذاری امور مساجد را صادر فرمودند به پیروی از منویات و فرامین معظم له این شورا متشکل از شخصیتهای علمی حقوقی و حقیقی شکل گرفت و با ساختاری جدید و کارآمد و تجدید نظر در تشکیلات و ساختار مرکز و مساجد کار خود را آغاز نمود .
شورای فوق بر اساس وظایفی که تبییین گردیده در آغاز فعالیت در زمینه سیاستگذاری کلان برای اداره مساجد بر پایه نیازمندیهای روز جامعه و تنظیم و تدوین اساسنامه و شرح وظایف و چارت سازمان و تبیین برنامه های راهبردی در جهت چگونگی هزینه نمودن بودجه و اعتبارات و حدود اختیارات مرکز در ارتباط با نهادهای همسو و مرتبط و همچنین اجرای برنامه های فرهنگی و بهینه سازی طرحها را مشخص نموده است. مرکز رسیدگی به امور مساجد با حمایت و پشتیبانی شورای یاد شده امید آنرا دارد تا با مساعدت و همراهی سازمان ها و نهادهای فرهنگی کشور طرحهای مدون فرهنگی خود را که همانا تلاش در جهت ارتقاء بینش اسلامی جامعه و اعتلای فرهنگ غنی اسلامی است جامه عمل پوشانده و در این راستا در رسیدن به اهداف عالیه مرکز و محقق ساختن دیدگاهها و نظرات و رهنمودهای مقام رهبری از هیچ تلاش و کوششی دریغ ننموده و تا دستیابی به جامعه ای اسلامی که انسانها با وحدت در کنار یکدیگر دستورات انسان ساز و مترقی دین مبین اسلام را الگوی رفتاری قرار دهند اهتمام خواهد ورزید .
چكيده مقاله
در اين مقاله سعي گرديده است مسايل مربوط به سازمان هاي اثر گذار بر مساجد از قبيل سازمان تبليغات ، بسيج ، آموزش و پرورش ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ، امور مساجد و ... تشريح گرديده كه هر كدام از اين سازمان ها مي توانند نقش هايي در رابطه با تقويت يا تضعيف مساجد و مسايل مربوط به جذب جوانان به مساجد را ايفا نمايند كه در هر مورد نياز به دلسوزي و آگاهي و توانايي هاي آن سازمان دارد.
در ادامه مقاله شيوه هاي جذب جوانان به مساجد بيان گرديده است كه در آن نقش امام جماعت و صفات او از قبيل : ثابت بودن ، توانايي علمي ، نظم ، ابتكار و خلاقيت ، دوستي با جوانان ف احترام و تواضع و ... شرح داده شده است . نقش مساجد ، هيئت امناي مساجد و ساير عوامل از قبيل آگاه نمودن و تشريح آيات و روايات به زبان ساده و شيوا ، آشنا كردن جوانان با فلسفه ي اعمال عبادي ، اخلاق و رفتار نماز گزاران ، جذب جوانان از طريق دوستان ، انعكاس فعاليت ها و ... توضيح داده شده است .
مراكز تقويت كننده مساجد
مسجد، نهاد ديني پرنفوذ و مؤثري است كه در جنبه هاي گوناگون اثرگذار است. افزون بر آثار عبادي، آثار سياسي، فرهنگي، اجتماعي، آموزشي، اقتصادي و حتي نظامي مسجد را نيز مي توان بررسي كرد. بنابراين، با توجه به گستردگي آثار مسجد، سازمان ها و گروه هاي گوناگون، در شكوفايي يا تضعيف آن مؤثرند. در اين بخش، سازمان هاي اثرگذار بر مسجد را بر مي شماريم.
1. سازمان تبليغات
سازمان تبليغات به عنوان نهادي با ماهيت ديني در راستاي ترويج فرهنگ اسلامي تأسيس شده است كه در زمينه هاي گوناگون مي تواند به رونق و شكوفايي مسجد كمك كند.
تبليغ
در جهان امروز، تبليغ يكي از مهم ترين عوامل هدايت افكار عمومي و ترويج يك گونه تفكر ويژه است. سازمان تبليغات مي تواند با تبليغات منظم و حساب شده و بر اساس مخاطب شناسي دقيق، به رونق و شكوفايي مسجد كمك كند. فعاليت هاي زير براي تبليغات اثر گذارتر، پيشنهاد مي شود:
نصب پوستر و پلاكارت با موضوع مسجد در قسمت هاي پر رفت و آمد شهر
اين كار، علاوه بر اينكه تبليغات را در سطح گسترده اي انجام مي دهد، به شيوه غير مستقيم، افراد را به مسجد دعوت مي كند، يعني هر فرد با ديدن آن تابلو، بدون اينكه مورد خطاب مستقيم قرار گيرد، ذهنش با اين موضوع درگير مي شود.
استفاده از هنر در تبليغات
استفاده از هنر در تبليغات ديني، همواره اثرگذار بوده و اين انديشه كه هنر، غير ديني يا دين، غير هنري است را رد مي كند. بايد توجه داشت كه همه افراد جامعه از نظر پاي بندي ديني و عملي به احكام فقهي يكسان نيستند؛ از اين رو، در تبليغات روش مند بايد براي هر گروه، از شيوه خاصّي بهره جست. بنابراين، استفاده از شيوه هاي سنتي تبليغ به صورت خطاب مستقيم و بدون توجه به زمينه هاي رواني و فرهنگي مفيد نيست. استفاده از هنر در اين راستا قابل توجه است. براي مثال مي توان تابلو يا برچسب هاي زيبا و هنرمندانه اي را تهيه كرد كه قابل نصب در منزل، اتومبيل، جلد كتاب و اتاق يا ميز كار باشد. لوازم التحرير، ساعت هاي روميزي يا ديواري كه به زيبايي طراحي شده اند، ابزار تبليغاتي مناسبي به نظر مي رسند.
تأمين نيرو
يكي از مهم ترين اركان مسجد، روحاني و امام جماعت است كه در جهت دادن به فعاليت ها و چگونگي آن بسيار مؤثر است. از سويي مسجدهاي گوناگوني در سرتاسر كشور پهناور ايران وجود دارد كه روحاني ثابت و هميشگي ندارد كه اين يكي از بزرگ ترين نقاط ضعف مسجد به شمار مي رود.
سازمان تبليغات اسلامي، با همكاري حوزه علميه مي تواند با تأمين امام جماعت، مسجدها را تقويت كند. با توجه به نقش مهم امام جماعت در پويايي مسجد، سازمان تبليغات بايد زمينه لازم براي مهاجرت روحانيون به نقاط گوناگون كشور و زندگي آنان را فراهم كند؛ يعني تمام امكاناتي كه در اين رابطه لازم است، بايد تهيه شود. مسكن مناسب، حق الزحمه مطلوب و ديگر امكانات رفاهي و معيشتي. البته در اين رابطه بايد از كمك هاي مردم نيز استفاده كرد و لازم نيست همه امكانات به وسيله سازمان تأمين شود.
با توجه به گوناگوني فرهنگ ها و آداب و رسوم و ارتباط امام جماعت با مردم و آثار آن بر شكوفايي مسجد، لازم است امام جماعت اطلاعات كافي در مورد فرهنگ و روحيات اهالي محل داشته باشد.
پژوهش
مسجد پايگاهي ديني است كه در زمينه هاي گوناگون اثرگذار است. آگاهي از اين جنبه ها و شناساندن آن به مردم در تقويت جايگاه مسجد در افكار عمومي و رونق مسجد بسيار مؤثر است. در جامعه كنوني با توجه به افزايش سطح علم و آگاهي، پژوهش نيز يكي از راه هاي تبليغات به شمار مي رود كه با ساختار سازمان تبليغات كاملاً تناسب دارد.
تهيه كتاب، جزوه، بروشور، مجله و مقاله درباره آثار و اهميت مسجد، در مقاطع سني گوناگون و ارسال آن به مساجد، مدارس، مهدكودك ها و مراكز پژوهشي و فرهنگي، در تقويت جايگاه مسجد در نظام ديني بسيار مؤثر است.
در پژوهش، بايد نيازها و ملاك هاي مخاطب به خوبي در نظر باشد و دست آوردي مناسب با محيط و شيوه تفكر او تهيه شود. براي مثال در پژوهش، براي شناساندن مسجد به كودكان و ارسال به مهدكودك ها، استفاده از نقاشي با رنگ هاي گوناگون و شاد در قالب شعرها و داستان هاي كودكان مفيد است.
فعاليت هاي فرهنگي
براي گسترش يك فرهنگ مثل فرهنگ مسجد، علاوه بر تبليغ و پژوهش، برخي فعاليت هاي فرهنگي نيز لازم است. با توجه به دگرگوني هاي اجتماعي و فرهنگي جامعه ما پس از انقلاب و افزايش سطح درك و فهم عمومي، به نظر مي رسد استفاده از راه كارهاي فرهنگي مفيد واقع شود. در اين راستا، كارهاي زير قابل توجه است:
- برگزاري نمايشگاه عكس، نقاشي، خطاطي، كتاب، معماري و معرق با موضوع مسجد.
اين نمايشگاه در داخل يا خارج مسجد، در مكان هايي هم چون پارك ها، فضاهاي آموزشي مانند دانشگاه، دبيرستان، كانون هاي فرهنگي، مزار شهدا، مركز شهر و نقاط شلوغ، قابل برگزاري است.
- مسابقه نقاشي، خطاطي، داستان نويسي و خاطره نويسي در موضوع مسجد.
در برگزاري اين مسابقه ها مي بايد، موقعيت زمان، مكان، سن و روحيات افراد را در نظر گرفت. براي مثال مسابقه نقاشي براي كودكان و مسابقه خاطره نويسي براي بزرگ سالان مطلوب است.
سمينار (كنگره)
برگزاري كنگره در يك موضوع، نشان دهنده اهميت آن است و در افكار عمومي نيز تأثير زيادي دارد. سازمان تبليغات مي تواند كنگره اي درباره جنبه هاي گوناگون مسجد با فراخوان گسترده مقاله از سراسر كشور برگزار كند و نتايج آن را به صورت كتابي چاپ كند. پوشش خبري و تبليغي اين مراسم بايد به طور كامل و با دقت انجام گيرد.
نشريه
چاپ يك فصل نامه، مجله، هفته نامه يا دو هفته نامه با موضوع مسجد كه جنبه خبري هم داشته باشد و درباره ابعاد گوناگون مسجد سخن بگويد اقدام مناسب و مؤثري است. بررسي تاريخي و فرهنگي، معرفي مسجدهاي كهن ايران و مصاحبه درباره مطالب مربوط به مسجد نيز مي تواند از موضوع هاي اين نشريه باشد.
علاوه بر اين موارد «ايجاد سايت اينترنتي مسجد» و «نظارت بر فعاليت هاي مسجد»، نيز از كارهاي مثبت سازمان تبليغات به شمار مي رود.
2. بسيج
بسيج، پايگاهي فرهنگي و انقلابي است كه در دوران دفاع مقدس رشادت ها و شجاعت هاي بسياري را در تاريخ ثبت كرد. با به پايان رسيدن جنگ تحميلي، دشمن در عرصه فرهنگ، تهاجم عميق تر و خطرناك تري را آغاز كرد. در اين ميدان نيز بسيج، عنصر كارآمدي در دفاع از حد و مرز فرهنگي كشور به شمار مي رود. بسيج از چند سو بر مسجد اثر مي گذارد.
فضاي بسيج
وجود پايگاه هاي بسيج در مسجدها، علاوه بر ايجاد آمادگي نظامي در جوانان و امنيت ساكنان محله، در ايجاد و تقويت فرهنگ شهادت و جذب افراد به ويژه جوانان مؤثر است. روحيه پرشور و نشاط و با تحرك جوانان، با فضاي پرنشاط و انعطاف پذيري هم چون بسيج هماهنگ است و آنان را جذب مي كند.
فعاليت هاي فرهنگي
پايگاه هاي بسيج در تهاجم فرهنگي، بايد فعاليت هاي گسترده و حساب شده اي را انجام دهند. علاوه بر فعاليت هايي كه در بخش فرهنگي سازمان تبليغات بيان شد، چاپ مجله نيز مي تواند اقدامي مؤثر باشد.
اين اقدام، علاوه بر ايجاد خودباوري ميان جوانان، در افزايش قدرت پژوهش و تقويت بنيه علمي آنان مؤثر است و اوقات فراغتشان را به خوبي پر مي كند. به اين ترتيب، بسيج به بهترين شكل با تهاجم فرهنگي مبارزه مي كند.
3. آموزش و پرورش
آموزش و پرورش، از مهم ترين سازمان هاي اثرگذار بر نسل آينده كشور است. كودكان و نوجوانان، ساعت ها به صورت مستقيم يا غير مستقيم با اين سازمان در ارتباطند. با توجه به اينكه يكي از جنبه هاي مسجد، بُعد آموزشي آن است، فعاليت هاي زير از سوي آموزش و پرورش، سبب تقويت مسجد مي گردد.
تربيت ديني
كودكي و نوجواني دو مرحله مهم تربيت و شكل گيري شخصيت است. آموزش و پرورش با شيوه هاي تربيتي زير مي تواند دانش آموزان را در رفتن به مسجد تشويق كند.
الف) كتاب هاي درسي با بيان مطالبي درباره مسجد، ثواب و آثار رفتن به مسجد را گوشزد كنند. لازم است اين كار در هر پايه تحصيلي، با توجه به نيازها، روحيات و توانمندي هاي دانش آموزان به شيوه مناسبي طرح ريزي شود.
ب) گفتار و رفتار معلمان و مديران بر دانش آموزان بسيار تأثيرگذار است. بنابراين شايسته است آموزگاران با رعايت احكام اسلامي، درباره رفتن به مسجد با دانش آموزان صحبت كنند يا با آنان در مسجد ديدار كنند. اين اقدام، علاوه بر تقويت روحيه دين داري در دانش آموزان، رابطه بين شاگردان و معلمان را تقويت مي كند و با افزايش روحيه اجتماعي آنان، در خودباوري و اعتماد به نفس دانش آموزان مؤثر است كه نتيجه اين امور، افزايش موفقيت هاي تحصيلي دانش آموزان است. ج) فضاي داخلي مدرسه در ايجاد شخصيت و نگرش هاي دانش آموزان تأثير مي گذارد و به طور غير مستقيم، آنان را به سوي فراگيري آموزش هاي ديني هدايت مي كند.
نصب احاديث و آيات قرآني در تابلو اعلانات، پخش اذان، نصب تابلوهاي خطاطي و نقاشي با محتوا و ماهيت ديني و برگزاري مسابقات فرهنگي با موضوع هاي ديني در سطح مدرسه، در تربيت ديني دانش آموزان بسيار مؤثر است.
برگزاري نماز جماعت
برگزاري نماز جماعت در مدرسه، از كارهاي بسيار مؤثر در گسترش فرهنگ مسجد و نماز جماعت است. برگزاري مناسب و منظم نماز جماعت، زمينه مناسبي را براي ورود دانش آموزان به مسجد فراهم مي كند.
برگزاري كلاس هاي كمك درسي در مسجد، رفتن دسته جمعي دانش آموزان و معلمان از مدرسه به مسجد نزديك مدرسه، حضور معلم و مدير در مسجد محله اي كه مدرسه در آن قرار دارد، به عنوان الگويي براي دانش آموزان، تشويق و معرفي دانش آموزان مسجد و اولويت آنان در اردوهاي تفريحي و سياحتي، برگزاري كلاس قرآن در ماه مبارك رمضان در مسجد، تهيه جزوه و بروشور درباره مسجد و برگزاري مراسم دعا و نيايش در مدرسه يا مسجد محل، از ديگر كارهايي است كه آموزش و پرورش مي تواند در تقويت مسجد انجام دهد.
بي توجهي آموزش و پرورش به جنبه هاي ديني دانش آموزان و برگزار نكردن نماز جماعت در مدرسه، سبب تضعيف مسجدها مي شود.
4. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي
مسجد، به عنوان پايگاهي ديني و فرهنگي براي نشر فرهنگ ديني تلاش مي كند. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي نيز، البته با ابزاري ديگر، چنين هدفي را دنبال مي كند. با توجه به گستره فعاليت هاي اين وزارت خانه و گوناگوني ابزار فرهنگي، به نظر مي رسد نقش مثبتي بر مسجد داشته باشد. چاپ كتاب و رمان، تهيه و پخش فيلم، تهيه سرود و شعر در رده هاي سني گوناگون و بر اساس مخاطب شناسي دقيق، از فعاليت هاي مؤثر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي است.
در مقابل، تهيه فيلم و نوارهاي موسيقي غير مجاز و چاپ كتاب هاي ضد ديني به گونه غير مستقيم سبب تضعيف مسجد مي شود.
5. امور مساجد
امور مسجدها، نهادي است كه به طور مستقيم با مسجد در ارتباط است و كارهايي مانند تعيين صلاحيت هيئت امنا و انتخاب اعضاي جديد، انتخاب امام جماعت، نظارت بر فعاليت ها، تهيه امكاناتي براي مسجدها و كمك به حل مشكلات مسجد، از فعاليت هاي امور مساجدهاست كه در جهت گيري فعاليت هاي مسجد نقش زير بنايي دارد.
دفتر امام جمعه نيز مي تواند در تقويت مسجد سهيم باشد. رسيدگي به مشكلات اجرايي و راهنمايي براي حل آنان و كمك هاي مادي و فرهنگي، از جمله كارهاي مؤثر دفتر امام جمعه است.
سازمان شهرسازي مي تواند درباره برنامه ريزي براي ساخت مسجد در شهرها و شهرك هاي جديد نقش مهمي داشته باشد. شهرداري نيز با نام گذاري مكان ها به گونه اي كه با مسجد در ارتباط باشد، مي تواند به گونه اي غير مستقيم فرهنگ مسجد را تقويت كند. نيايش، سجده، مناره، محراب، گنبد و منبر، واژگاني هستند كه با مفهوم مسجد در ارتباطند.
ستاد اقامه نماز با چاپ كتاب درباره مسجد و آثار فضيلت هاي آن و برگزاري مسابقه هاي اذان و مقاله نويسي درباره مسجد، در ترويج فرهنگ مسجد مؤثر است.
وزارت پست و تلگراف و تلفن، سازمان آب و فاضلاب و شركت ملي گاز با در نظر گرفتن تخفيف و دريافت نكردن حساب هاي مربوط به خود در تقويت جنبه هاي اقتصادي مسجد بسيار مؤثرند. سازمان اوقاف و امور خيريه نيز مي تواند مسجد را از نظر اقتصادي تقويت كند.
اتوبوس راني و تاكسي راني نيز با نصب پلاكارت و پوسترهاي تبليغاتي با موضوع مسجد، در داخل اتوبوس، مي توانند در تقويت گرايش هاي ديني افكار عمومي نقش مهمي داشته باشند.
وزارت نفت بايد دادن مجوز براي ساخت پمپ بنزين ها را به ساختن مسجد يا نمازخانه اي مناسب و مجهز در كنار آن مشروط كند و وزارت راه و ترابري، به تمامي سرويس هاي مسافرتي بين شهري دستور دهد تا هنگام نماز در مساجد بين راه توقف نمايند.
مي توان گفت همه ادارات و سازمان ها مي توانند در گسترش فرهنگ مسجد مؤثر باشند. اين اثرگذاري از چند جنبه است:
الف) برگزاري نماز جماعت
نماز جماعت از مهم ترين و بارز ترين فعاليت عبادي مسجد به شمار مي رود. برگزاري نماز جماعت در ادارات همراه با سخنان كوتاه امام جماعت درباره مفاهيم ديني و اهميت نماز جماعت، در گرايش افراد به مسجد مؤثر است.
ب) فضاي كاري
محيط و فضاي كاري، يكي از ابزارهاي مناسب تبليغي است كه با به كار بستن درست اصول و شيوه هاي تبليغاتي، به صورت غير مستقيم مي تواند مفاهيم و ارزش هاي ديني را تقويت و تبليغ نمايد. تابلوي اعلانات، ميز كار، سالن ها و اتاق كار، از ابزارهاي تبليغاتي در فضاي كاري است. نصب پلاكارت درباره نماز، نماز جماعت و مسجد، در تابلوي اعلانات و قرار دادن نوشته هاي زيبا، هنرمندانه و پر معنا درباره مسجد در ميز كار به گونه اي كه قابل ديدن باشد در تقويت فرهنگ مسجد مؤثر است.
جذب جوانان به مساجد
برای جذب جوانان به مساجد و نماز جماعت و شركت در سایر برنامه‌های فرهنگی مساجد شیوه‌ها و عواملی وجود دارد كه به برخی از آنها اشاره می‌شود:
الف) امام جماعت
امام جماعت در هر مسجد عاملی مهم در پیشرفت و ترقی مسجد به شمار می‌رود و چنانچه دارای شرایط لازم باشد، تأثیری بسزا در تحولات مثبت در جوانان و در نتیجه گرایش آنان به مساجد خواهد داشت؛ این صفات از این قرار است:
1ـ ثابت بودن
شناخت امام جماعت از مسجد، مؤمنان محل و نمازگزاران و غیره از جمله اموری است كه در عملكرد وی نقشی مهم دارد؛ خصوصیات و اوضاع خاص هر محل و اهالی آن باعث می‌شود كه وی تصمیم مقتضی اتخاذ كند و در راه اجرای آن گام بردارد كه ثابت بودن امام جماعت در مسجد محل این مسأله را عملی می‌سازد.
2ـ توانایی علمی
از عواملی كه میتواند در جذابیت امام جماعت مؤثر باشد، توانایی و اندوخته‌های علمی اوست، چرا كه ممكن است سؤالی از طرف جوانان در حیطه‌ی تخصصی او مطرح شود تا او با استفاده از معلومات خود در زمینه‌های مختلف از جمله جامعه شناسی، و روانشناسی جوانان و غیره، پاسخ دهد. طبیعتاً قدرت علمی روحانی مسجد باعث اطمینان و اعتماد مردم، به خصوص جوانان می‌شود و آنان نیز همواره سعی می‌كنند در مواقع لزوم با او ارتباط برقرار سازند و با اطمینان خاطر و طیب نفس با وی معاشر باشند و از كمالات و معلومات او بهره‌مند شوند.
3ـ نظم
امام جماعت ضرورت دارد كه در كلیه‌ی كار‌های مربوط به مسجد نظم و انضباط را مراعات كند، به موقع به مسجد بیاید، نماز را اقامه كند و اوقات سخنرانی و ارشاد مردم را تنظیم و با توجه به حال حضار مطالب خود را بیان كند و از ذكر مطالب اضافی و اطاله‌ی كلام خودداری ورزد.
4ـ بیان ساده و شیوا
مطالبی كه امام جماعت بیان می‌كند، باید حتی المقدور ساده و شیوا باشد و از تلفظ كلمات و جملات عجیب و غریب و نا‌مأنوس بپرهیزد؛ چرا كه عمده‌ی مخاطبان وی بی‌سواد، كم سواد و ناآشنا به كلمات تخصصی هستند،در غیر این صورت با توجه به روحیه‌ی جوانان و كم ظرفیت بودن آنان، خستگی و كسالت بر آنها عارض می‌شود.
5ـ ابتكار خلاقیت
بعضی از وعاظ هنگام سخنرانی آموخته‌های علمی خود را به همان‌گونه كه فرا گرفته‌اند، بیان می‌كنند، در حالی كه می توانند با ذكر مثال‌ها و حكایت‌های تاریخی، مطالب و كلمات قصار، شوخ طبعی و داستان‌های شیرین را با رعایت نكات روانشناسی جوانان به گونه‌ای زیبا و جذاب‌تر عرضه كنند.
6ـ دوستی با جوانان و نوجوانان
امام جماعت مسجد میتواند با كنار گذاشتن بعضی از محدودیت‌های كاذب یا غیر ضروری، بین خود و جوانان، آنها را به خود نزدیك كند؛ به قدر معقول با آنان صحبت كند، احوال آنها را در حالت عادی و غیر عادی جویا شود و حتی المقدور در همنشینی‌ها و مجالست‌ها همراه آنان باشد و از فرصت‌های مناسب به منظور بیان مقصود استفاده كند؛ در حالی كه بعضی از روحانیان با اتخاذ تدابیر نامناسب و حالت‌های عالمانه به خود گرفتن، سنگین و رنگین حركت كردن بی‌حد، هم كلام نشدن با دیگران خصوصاً جوانان و ...، بین خود و جوانان فاصله می‌اندازند.
7ـ احترام و تواضع
همیشه با احترام به دیگران و داشتن حالت تواضع در مقابل همنوعان، نوعی ارادت قلبی دیگران را در حق خود جذب می‌كنیم، حال اگر تواضع و احترام از جانب روحانی و رهبر معنوی،آن هم با جوانان كه دارای قلبی پاك و جویای صحبت هستند، صورت گیرد، قطعاً موفقیت‌های چشمگیری به دست خواهد آمد؛ این روش از جمله طرق تبلیغ عملی است كه در تاریخ صدر اسلام خصوصاً در وصف پیامبر گرانقدر اسلام نقل شده است و نتایج بسیار خوبی هم در بر داشته است.
8ـ آراستگی ظاهری
روحانی و رهبر معنوی در اجتماع باید در قالب الگو و نمونه‌ی خوبی‌ها مطرح شود؛ بنابراین امام جماعت باید به بهترین وجه ممكن لباس بپوشد، تمیز باشد، محاسن مرتب داشته باشد و از عطر استفاده كند؛مواظب نظافت دهان و دندان و احیاناً بوی بد دهان خود باشد و در مجموع مسأله‌ی نظافت ظاهری را فراموش نكند.
9ـ توانایی جسمی
در برگزاری نماز جماعت و سخنرانی‌ها لازم است مسائلی نظیر وقت دیگران و كهولت سن حاضران مراعات شود؛حال اگر امام جماعت سن بالایی داشته باشد، طبیعتاً نماز طولانی می‌شود و ممكن ا ست مأمومان خسته شوند.
10ـ دارا بودن دانش لازم
اگر امام جماعت صرفاً به یك سری اطلاعات علمی دست یافته باشد، انتقال آن به روش معمولی و بیان ساده‌ی آن مطالب ممكن نیست و با توفیق كمتری قرین است؛ لذا ضروری است از علوم دیگر نظیر روانشناسی جوانان و نوجوانان استفاده شود.
11ـ درك موقعیت سنی جوانان
موقعیت سنّی جوانان و نیاز‌ها و روحیات آنان در این سنین باید مورد توجه قرار گیرد؛ لازم نیست همیشه از آنان بخواهیم در كلیه‌ی مراسم ادعیه و زیارات شركت و گریه و زاری را پیشه كنند، زیرا جوانان و نوجوانان در كنار این مسائل معنوی نیاز به تفریحات سالم و ورزش و آموختن دانش روز دارند؛ تحرك و انرژی زیاد از خصوصیات این دوران است و جوانان به تنوع بیشتری نیازمندند.
12ـ تهیه‌ی امكانات مالی
امام جماعت میتواند با نظارت كامل و سر و سامان دادن به امور مالی مسجد و تخصیص بودجه‌های لازم در راه جذب جوانان، به این مهم دست یابد.
ب) مسجد
خود مسجد و ویژگی‌های آن نیز میتواند عامل جذابی به منظور گرایش جوانان و نوجوانان به مسجد باشد. این ویژگی‌ها و خصوصیات عبارت‌اند از:
1ـ فضای مناسب و ظواهر خوب آن
مسئولان ذی ربط در عصر كنونی باید در احداث مساجد تا حد زیادی مداخله كنند، انتخاب محل احداث نقشه‌ی مورد نظر، امكانات و فضای سبز آن و غیره باید حساب شده و از روی اصول باشد؛ احداث مسجد در كوچه و پس كوچه‌ها و با مساحت كم، بدون دیگر امكانات سوت و كور است و رغبتی در دل جوانان و نا‌آشنایان به مسجد ایجاد نخواهد كرد.
2ـ نظافت
تمیزی و پاك بودن از جمله عواملی به شمار می‌رود كه باعث گرویدن جوانان به مسجد می‌شود، لذا مسئولان مسجد باید در خصوص غبار روبی، نظافت منظم روزانه یا هفتگی، شستن فرش‌ها و عطر افشانی اقدام كنند. نظافت دستشویی‌ها، ایجاد امكانات بهداشتی نظیر صابون، مایع ضد عفونی كننده، آب گرم در زمستان‌ها و شستشوی مرتب و منظم محیط دستشویی‌ها و به كار بردن خوشبو كننده‌های مناسب از ضروریات مساجد است.
3ـ وسایل صوتی، گرما‌زا و سرما‌زا
كسانی كه گاهی به مناسبتی به مسجد راه می‌یابند چنانچه با مسائل ناخوشایندی از قبیل نامناسب بودن صدای بلند‌گوها و سرد یا گرم بودن بیش از حد مسجد روبرو شوند، تنفر در قلب آنان پدید می‌آید و سابقه‌ی ذهنی منفی در اذهان ایشان باقی می‌گذارد، همچنین تنظیم نور كافی در خود مسجد از اهم مسائل است.
4ـ تصمیم‌گیری متمركز
مؤمنان و نمازگزاران و مسئولان مربوط میتوانند به منظور تنظیم برنامه‌ها و امور مساجد و جلوگیری از پراكندگی و تعدد تصمیم‌گیری‌ها، با انتخاب شماری از افراد جوان و متعهد و حتی المقدور متخصص، همچنین ریش سفیدان با نظارت امام جماعت در قالب هیئت امنا، امور مساجد را با صلابت و برنامه ریزی منسجم اداره كنند.
5ـ ایجاد امكانات فرهنگی ورزشی
مسئولان و گردانندگان مساجد میتوانند با تهیه و تخصیص امكانات فرهنگی از قبیل: كتابخانه،سالن مطالعه، تشكیل گروه‌های تواشیح، سرود، همخوانی قرآن و تشكیل جلسات آموزش قرآن در دوره‌های گوناگون،كلاس‌های تقویتی رایگان و كلاس‌های آموزشی دیگر، باعث جذب جوانان به مساجد شوند؛ در كنار این مسائل تهیه‌ی امكانات ورزشی مرتبط با مسجد تا جایی كه حرمت آن به طور كامل محفوظ بماند نیز میتواند در شمار عوامل جذب كننده محسوب شود.
6ـ استفاده از افراد خوش صدا
بسیاری از اوقات می‌بینیم در مساجد از قاریان قرآن و مؤذن‌های مسن و افراد بد صدا استفاده می‌شود كه انسان به هنگام شنیدن صدای آنان ناگزیر باید گوش خود را بگیرد. طبیعی است كه این موضوع باعث دفع جوانان از مساجد می‌شود.
ج) هیئت امنای مسجد
پیشبرد امور مسجد و آبادانی آن، هم به لحاظ معنوی و هم به لحاظ مادی، اشتراك مساعی و همت والای اعضای هیئت امنا را می‌طلبد، آنان می توانند با همفكری و همدلی، از عهده‌ی این وظیفه‌ی شرعی و داوطلبانه به خوبی بر‌آیند و ذخیره‌ای برای آخرت خود بردارند؛ خصوصیات ضروری كه می‌باید این افراد داشته باشند، به قرار زیر است:
1ـ همكاری جدی
اعضای هیئت امنای مسجد می‌باید در ادای وظایف خود جدیت داشته باشند و مصمم حركت كنند، در غیر این صورت اختلال در امور مسجد پیش می‌آید.
2ـ تقسیم كار
به نظر می‌رسدكه امور مسجد می‌باید به تناسب سن، تخصص، علاقه و دیگر عوامل شخصی اعضای آن هیئت، تقسیم شود تا فشار كار بر دوش فرد یا افراد معینی نباشد؛ از طرف دیگر این اعضا میتوانند از افراد غیر عضو كه علاقه به كار دارند كمك بجویند تا در تسریع كار مؤثر باشند، مراعات مجموعه‌ی امور یاد شده باعث بروز حركتی منسجم در امور مساجد می‌شود كه برای افراد مرتبط با مسجد و خصوصاً جوانان دلپذیر خواهد بود.
3ـ علاقه به كار
افرادی كه در قالب عضو این هیئت به كار مشغول می‌شوند باید در برابر مسئولیت پذیرفته شده علاقه داشته باشند و از نیّت غیر تقرب الی الله پرهیز كنند تا بتوانند بدون هیچ گونه دلسردی فعالیت كنند.
4ـ تأمین بودجه
پیشرفت و بهبود كیفیت فعالیت‌های مساجد تا حد زیادی بستگی به مسائل مالی دارد؛اعضای گرداننده‌ی مساجد باید در این خصوص فكر اساسی كنند و مخارج متفاوت مسجد را در نظر بگیرند و به تناسب آن بودجه‌ی لازم را جذب كنند و از طرفی به مخارج معمولی مسجد از قبیل آب و برق و گاز اكتفا نكنند و هزینه‌ی جذب جوانان را نیز به صورت مسأله‌ای مهم محسوب دارند و در ردیف هزینههای خود بگنجانند و از طرف دیگر به روش سنتی جمع آوری پول در مسجد اكتفا نكنند،بلكه با كمك گرفتن از افراد متمكن و خیّر، جمع آوری منظم ماهیانه‌ی وجوهات نقدی از منازل و عرضه‌ی قبض، در نظر گرفتن منابع در‌آمد از قبیل خرید مغازه و اجاره دادن آن، مشاركت‌های اقتصادی و غیره، مشكلات مالی مسجد را رفع كنند.
5ـ توجیه جوانان و نوجوانان
بیان حرمت و احترام مسجد میتواند جنبه‌ی معنوی آن را تقویت كند و این ذهنیت را كه صرفاً مسجد به مجلس ختم و امثال آن منحصر است، محو كند، این جلسات به صورت رسمی و غیر رسمی و همچنین به شكل فردی یا جمعی میتواند در موقع مناسبی انجام شود.
6ـ اهتمام به مسئله‌ی جوانان و نوجوانان
توجه كردن به جوانان و سرمایه گذاری برای آنها نیز از امور مهمی است كه سرپرستان و گردانندگان مسجد باید به آن عنایت داشته باشند. گرداندن مسجد و اداره‌ی امور آن نباید به شكل سنتی باشد، یعنی به شكلی كه گاهی اوقات مشاهده می‌شود اكثر كودكان و نوجوانان را به دلیل شلوغ كردن، حرف زدن و غیره از مسجد بیرون می‌كنند،یا نسبت به آنان بد رفتاری می‌شود، باید توجه داشته باشیم كه این نوع برخورد با آنها سابقه‌ی بدی در اذهانشان باقی می‌گذارد.
7ـ استفاده از تخصص‌های گوناگون
برای رفع مشكلات روزمره‌ی مساجد و تقلیل هزینههای آن می‌توان از افرادی كه در شغل‌های گوناگون مهارت دارند، استفاده كرد و در مواقع لزوم از آنها كمك گرفت. به كار گیری این تخصص‌ها هم در زمینه‌ی امور فنی و حرفه‌ای و اقتصادی و هم در امور فرهنگی و غیر مادی خواهد بود. البته در این جا منظور این نیست كه همه‌ی این كارها رایگان انجام گیرد، بلكه هدف این است كه در حد توان در كم كردن مخارج مسجد تلاش شود.
د) سایر عوامل
در این زمینه می‌توان به عوامل دیگری اشاره كرد كه انتخاب عنوان و دسته بندی آنها چندان ضروری به نظر نمی‌رسد، این موارد را می‌توان به شكل زیر بیان كرد:
1ـ ترجمه و توضیح دعاها و اذكار
بسیار اتفاق می افتد كه جوانان و نوجوانانی كه تجربه‌ی لازم ندارند، از عظمت و فلسفه‌ی قرائت ادعیه و زیارات می‌پرسند، سؤالات این است كه چرا یك سری عبارات را به زبان عربی می‌خوانیم، در حالی كه نمی‌دانیم كه مخاطب ما كیست، یا اگر اجمالاً می‌دانیم مخاطبمان خداوند است، نمی‌دانیم كه به او چه می‌گوییم، یا چه چیزی از او درخواست می‌كنیم، لذا برای رفع این شبهه و ابهام حتی المقدور به همراه دعاها، ترجمه‌ی آنها را نیز به زبان روان و خالی از هر گونه پیچیدگی بیان كنیم، تا ارتباط بین خواننده‌ی دعا و مخاطب او، یعنی خداوند را محكم‌تر كنیم.
2ـ آشنا كردن جوانان به فلسفه‌ی اعمال عبادی
آنچه باعث شده است كه خداوند تبارك و تعالی از زبان پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ و بزرگان ديني برگزاری نماز‌ها را به جماعت توصیه می‌فرماید، بسیار والاست،چرا كه جماعت یكی از مظاهر عظمت مسلمین و اتحاد و یگانگی آن‌هاست، اما این فلسفه‌ی جماعت‌ها عمدتاً در میان مردم غریب و نا‌آشناست، چه بسا آشنایی جوانان با این مفاهیم عظیم و درك فیض معنوی آن علاقه‌مندی مضاعف در آنها ایجاد كند.
3ـ اخلاق و رفتار نمازگزاران
متأسفانه برخورد بعضی از نمازگزاران با نوجوانان در مسجد به گونه‌ای است كه آنها را از هر چه مسجد و مسجدی است، متنفر می‌سازد، چرا كه طریقه‌ی برخورد با آنها را نمی‌دانند و همیشه با خشونت و عصبانیت قصد تنظیم برنامه‌ی مساجد و برقراری انضباط را دارند، در حالی كه مطمئناً شیوه‌های دیگری از قبیل مسئولیت دادن و ایجاد شخصیت، بزرگ منشی و مراعات شخصیت آنان، میتواند در جذب ایشان به مساجد بسیار مؤثر باشد.
5ـ جذب از طریق دوستان
بسیاری از نمازگزاران كه در سنین جوانی و نوجوانی قرار دارند میتوانند مبلّغ عملی مسجد و نماز جماعت باشند و با بیان لذایذ معنوی، همسالان خود را به این امر ترغیب و تشویق كنند، چرا كه جوانان در موقع ورود به مسجد اعمال خویش را ارزیابی می‌كنند و با دیدن همتایان خود در مسجد در تصمیم خود مصمم‌تر می‌شوند.
6ـ انعكاس فعالیت‌ها
فعالیت‌های مسجد باید در بین مردم منعكس شود تا از آن مطلع شوند، این اطلاع و آگاهی از فعالیت‌های گوناگون باعث تشویق و دلگرمی مردم می‌شود و سامان و نظم امور مسجد را نمایان می‌سازد.
7ـ رفع مشكلات
اگر مردم به ویژه جوانان و نوجوانان بدانند كه بعضی از مشكلاتشان در مسجد رفع می‌شود، طبیعتاً به مسجد روی می‌آورند، مثلاً اگر كلاس‌های رفع اشكال و تدریس خصوصی به شكل آسان در مسجد تشكیل شود با توجه به وضع مالی بعضی از افراد به شكل مثبتی جلوه می‌كند.
8ـ خادم
مسئله‌ی خادم از جمله مشكلات عمده‌ی مساجد است، همانطور كه می‌دانیم اكثر خدّام مساجد از افراد كهنسال و باز نشسته هستند، لذا این گونه اشخاص روحیه‌ی برخورد با تمام طبقات اجتماع را ندارند و از آنجا كه خستگی روحی و پیری در اعصاب و روان انسان تأثیر می‌گذارد، شایستگی لازم را برای اداره‌ی مساجد ندارند و باعث گریز جوانان و نوجوانان از مسجد می‌شوند؛ پس باید خادمان مسجد از افراد جوان‌تر باشند تا اشكالات یاد شده پیش نیاید. لازمه‌ی جذب این افراد نیز تأمین مسائل اقتصادی و امنیتی آنها است، چرا كه آنان باید زندگی معمولی خود را بگذارنند و در برخورد با افراد نامنظم و بی‌‌تربیت و گاهی هم زورگو تأمین جانی و مالی داشته باشند و با خیال آسوده به ادای وظایف خود بپردازند
خلاصه و نتيجه گيري
با توجه به نقش اماكن مذهبي در اكثر انقلابات ديني در همه ي كشورها (كليسا در اروپا – مساجد در ايران و ... ) ، اين اماكن هماره نقش هماهنگ كننده ومتحد كننده داشته اند . در كشور ما نيز مساجد در پيروزي انقلاب اسامي نقش بازيگر اصلي اين جنبش را داشته و دارد . لذا در راستاي اين نقش و توطئه هاي كشورهاي استعمارگر كه در پي بي انگيزه كردن و تهي ساختن جوانان اين كشور مي باشند ، لازم است اقداماتي در جهت تقويت مساجد و جذب جوانان به مساجد ومراكز ديني صورت گيرد كه اين خود مي تواند به چند صورت انجام پذيرد . به عنوان نمونه 1- بايد مساجد و مراكز ديني را تقويت و زيبا ساخت تا به عنوان محل و مكاني جهت اوقات فراغت و در مراحل بالاتر به محل هاي عالي اجتماعات جوانان تبديل شود . 2- افراد مسئول در مساجد و مراكز ديني آن قدر توانا و آگاه به مسايل روان شناختي جوانان باشندكه بتوانند مرجعي براي جذب جوانان گردند در اين راستا لازم است امام جماعات از ميان انسان هاي توانا و خلاق جامعه انتخاب گردند كه در اين زمينه در مناطق دور دست و به خصوص روستاها كم توجهي شده و بيش تر امامان جماعات از ميان افراد متوسط و متوسط به پايين مي باشند كه نمي توانند اطلاعات و ايده هاي نويني را به كار ببندند . 3- خانواده ها بايد به عنوان اولين جامعه پرورش دهنده ي جوانان آكنده از مسايل معنوي و ديني بوده و جوانان را با لذايذ ديني آگاه ساخته و آن بهشت جاودان را را در برابر ديدگان جوانان مجسم ساخته و تشويق نمايند . 4- مدارس نيز يكي جامعه هاي تشويق وترغيب كننده ي جوانان به مساجد مي باشند كه مي توانند در اين زمينه مثبت يا منفي عمل نمايند . با شركت معلمان و دانش آموزان در نمازهاي جماعت در مساجد مي تواند پرورش دهنده ي روحيه ي دين داري و دين پروري در بين جوانان گردد.
مسجد مي تواند محلي براي پرورش مسيل ديني ، علمي ، فرهنگي ، سياسي و حتي نظامي باشد كه در آن صورت است مي توان جامعه اي مطلوب ساخت.
نقش دولت و مردم در مسايل مربوط به جذب جوانان به مساجد انكار ناپذير بوده و همواره يك جامعه ي دين دار محصول يك سيستم دقيقي است كه متشكل از دولت و مردم است كه هر كدام به نوبه ي خود داراي نقش هايي مي باشند و اگر اين اين نقش هابه به درستي و كارشناسي شده انجام گردد ، جوانان با اطمينان خاطر مساجد را مركزي براي همه ي امرات زندگي خود بر مي گزينند و در غير اين صورت ...
منابع :
1- جايگاه مساجد در فرهنگ اسلامي
2- بر گرفته از مقاله ي محمد مهدي ظهيريان
3- برگرفته از مقاله ي حسن محمدي – مسجد
4- برگرفته از تجربيات نويسنده
فیرگه (محل یادگیری)